Күнделікті саяси талдау, 16 қазан 2026
15 қазанда Бакуде Қасым-Жомарт Тоқаев пен Ильхам Алиев Транскаспий талшықты-оптикалық байланыс желісін іске қосты. Ұзындығы 380 шақырым кабель Каспий теңізінің түбімен Ақтау мен Сумгайыт арасын жалғайды. Жобаны «Қазақтелеком» мен AzerTelecom бірге жүзеге асырды. Тоқаев оны Орта дәліздің «цифрлық көрінісі» деп атады. Жобаның өткізу қабілеті 400 Тбит/с-тан асады деп жарияланған, бірақ бұл көрсеткішті Ақорда мен Astana Times келтірмейді, оны бұқаралық ақпарат құралдары жазады.
Жобаның маңызын түсіну үшін Қазақстан интернетінің бүгінгі құрылымына қарау керек. Internet Society-нің қазақстандық бөлімі мен CAPS Unlock талдау орталығының баяндамасы бойынша, елдің халықаралық интернет-трафигінің шамамен 95%-ы Ресей аумағы арқылы өтеді. Бұл баяндама 2024 жылғы күзгі деректерге сүйенеді, ал бағалауды Internet Society бөлімінің басшысы Талғат Нұрлыбаев келтіреді. Баяндамада Қазақстанның Ресеймен 17 шекаралық талшықты байланысы бар, ал Қытаймен 2 байланыс. Қырғызстанмен 3, Өзбекстанмен 2, Түрікменстанмен 1 байланыс бар. Желілік байланыстар бойынша да сурет сондай: 525 байланыс 474 ресейлік желімен, ал еуропалық желілермен 118, американдық желілермен 50.
Транскаспий желісі осы көріністі өзгертуге тиіс. Ақтаудан Сумгайытқа дейінгі бөліктен кейін трафик Грузия арқылы Қара теңіз инфрақұрылымына немесе Түркияға шығып, Еуропаға жетеді. Яғни Қытай мен Орталық Азиядан Еуропаға баратын деректер Ресей аумағына соқпай өте алады. Қазақстан үшін бұл бірнеше нәрсе береді. Біріншіден, бір бағытқа тәуелділік азаяды. Бір байланыс үзілсе немесе саяси шешімге байланысты шектелсе, ел екінші жолмен шыға алады. Бұл қауіп теориялық екенін экономист Арман Батаев та атап өтеді. Екіншіден, транзиттік қызметтер ашылады: Қазақстан деректерді тек импорттамай, Орталық Азия мен Қытайдың Еуропаға жолындағы транзиттік торап бола алады. Үшіншіден, деректер орталықтары мен бұлттық қызметтер үшін ел тартымды болады, жасанды интеллект инфрақұрылымына инвестиция келуі мүмкін. Finratings болжамы бойынша транзиттік трафик 21,6 Тбит/с-қа дейін өсуі мүмкін, бірақ болжаушы аталмайды.
Алайда кабельдің өзі 95% деген үлесті бірден өзгертпейді. Бұл жерде үш шектеу бар. Біріншісі, трафиктің құрылымы. Қазақстандық пайдаланушылар ресейлік сайттар мен қызметтерді көп пайдаланады, ал ресейлік провайдерлер әлі де негізгі жоғарғы деңгейлі жеткізушілер болып қалады. Мұндай трафик кабельмен ауыспайды, өйткені мазмұн Ресейде тұр. Екіншісі, жаңа бағытқа жаңа тәуелділік қосылуы мүмкін: Forbes.kz жариялаған Project Syndicate мақаласының авторлары Қытай арқылы өтетін бағыт сүзгілеу мен бақылау тәуекелін әкелуі мүмкін деп жазады. Үшіншісі, ішкі бақылау. Баяндама бойынша бірыңғай интернетке шығу шлюзі, блоктаулар және тамыр сертификаттары сыртқы тәуелділікпен бірдей қауіп тудыруы мүмкін.
Екінші жағынан, «Қазақтелеком» өз трафигі Ресей желісіне кірмей-ақ, транзитпен ғана өтетінін және Ресейге тәуелді емес резервтік бағыттары бар екенін айтады. Kentik сарапшысы Даг Мадори ұсынған көзқарас басқа: егер Ресей әлемдік интернеттен толық ажыратылса, Қазақстан және оның арқылы қосылатын көрші елдер оқшаулануы мүмкін. Екі пікір де баяндама материалдарында бар, сондықтан кабель бұл қайшылықты жоймайды, тек жағдайды өзгертетін құрал береді.
Транскаспий кабелі Қазақстанға екінші халықаралық бағыт береді және жалғыз жолға тәуелділікті азайтады. Алайда ресейлік желілерден «құтылу» мәселесі бір кабельмен шешілмейді. Үлесті шынымен өзгерту үшін ішкі деректер орталықтары, дербес трафик алмасу нүктелері, жергілікті мазмұн мен бәсекелі нарық қажет. Жоба бұл бағыттағы алғашқы нақты қадам болды.
